طرح و نقشه مشبک

طرح و نقشه مشبک

 
 
آخرین مطالب انجمن
 

 

هر اثر هنري بايد حاکي از ارزش خود باشد و جنس و اعتبار واقعي و اصلي آن اثر است که اهميت دارد . مادامي که تاريخچه آثار هنري را نشناسيم و قصد هنرمند خلاق را نيابيم چه بسا که در قضاوت راجع به آن اثر و خالق آن دچار اشتباه شويم .
از آنجا که نوسازي و صنعتي شدن سريع ايران در چند دهه اخير ، اثري عميق بر همه صنايع دستي و سنتي بخصوص فلزکاري داشته ، اغلب آثاري در ايران دچار رکود شده است .
شواهد و مدارک باستانشناسي اين نکته را تأييد مي کند که شمال و مرکز ايران جزء قديمي ترين مراکز صنايع فلزکاري جهان بوده است .
يکي از شهرهايي که در زمينه فلز و ساخت ادوات جنگي نظير نيزه در زمان هخامنشيان رونق فراواني داشته شهرستان ني ريز در استان فارس مي باشد که تاريخ نويسان يکي از دلايل نامگذاري اين شهرستان را به دليل همين امر يعني نيزه سازي بيان مي کنند .
گفته شده که برخي از صنايع دستي بخصوص هنر فلزکاري از زمانهاي قديم توسط گروه يا نژاد معيني انجام شده است .
هنر فلز سازي در ايران ، خاصه در دوره صفوي ، يکي از نفيس ترين انواع فلزکاري در سراسر جهان به شمار مي رفته ، تزيين اشياء ساخته شده فلزي به روشهاي گوناگوني انجام مي شده و مي شود که در بين مردم به قلم زني معروف است ؛ مثلاً در شيراز تزيينات روي فلز را منبت کاري فلز مي نامند که در کتابهاي هنرهاي باختري با نام Repousse آمده است . منبت کاري فلز يک نوع تغيير شکل نرم فلز است که با قلمهاي مخصوص نوک تيز و نوک گرد انجام مي شود و از زير و روي آن چکش کاري مي کنند و ...
هر نوع طرح يک قلم منبت کاري مخصوص به خود دارد . نخستين اقدام در منبت کاري فلز تعقيب خطوط اصلي (کار قلم گيري با قلم نيم بر) نقشه است که با قلم پرداز به کار مي پردازند . مرحله بعدي سوراخ کردن يعني مشبک يا شبکه سازي فلز مورد نظر است . اين کار توسط هنرمند حکاک انجام مي شود ، اما اگر کار گسترده باشد توسط کارشناس و هنرمند مشبک کار (فلزکار) انجام مي گردد . امروزه در اصفهان و تهران اين نوع کارها روي اشيايي مانند عود سوز ، مشبک قلعه ، حباب چراغ ، فانوس ، آباژور و انواع گلدانها صورت مي گيرد .
زيباترين و جالبترين نگاره هاي قلم زني بر روي ظرفهاي مسي و ... از دوره قاجار رونق يافته است . نقشهاي غير اسليمي ، گلهاي در هم پيچيده و طراحي حروف و غيره از مشخصه هاي بارز اينگونه ظروف تزييني است . رايجترين نوع مشبک فلز در دوره قاجار نوعي فانوس در اندازه ها و شکلهاي مختلف و جنسهاي گوناگون براي تاباندن نور بر سر راه افراد در خيابانها بوده است . امروزه نيز مشبک کاران فلز ، ظروف تزييني مانند انواع آباژورهاي پر نقش و نگار (مسي و برنجي) و بخوردان و گلدان و ... را به بازار و خريداران اهل ذوق عرضه مي کنند .
مشبک کاري ورقه هاي پولاد از محصولات تزييني آهنگري است . شبکه کار صفحه هاي فولادي را با نام شبکه اسليمي ، که کاربرد خاص خود را دارد و بلندي بعضي از آنها نيز تا يک متر مي رسد ، انتخاب کرده و هنر و ذوق خود را در اين ورقه هاي پولادي به کار مي برد . اين مشبک هاي اسليمي فولادي اهميت مذهبي دارد و در مراسم سوگواري محرم مورد استفاده قرار مي گيرد .
سابقه استفاده از فرآورده هاي فلزي (آثار هني و صنعتي) در جهان نيز ، چنان پيوسته با هم بوده که به دشواري مي توان در اين زمينه (هنر و صنعت) ملت و قومي را جدا از ملت و قومي دانست يا ويژگيهاي رشته اي از آثار فلزکاري را از هم منتزع کرد . ممکن است فقط تکنيک کار و سلائق صاحبان ذوق و هنر و فرهنگ افراد (ملتها) با يکديگر مغاير بوده باشد ، اما در چگونگي به کارگيري مواد و مصالح و استفاده کاربردي از آثار ، با هم اشتراک مساعي و اتفاق نظر داشته اند . به همين سبب امکان بررسي هيچيک از مشتقات فلزکاري از لحاظ تاريخي به شکل مجرد وجود ندارد . قابل اشاره است که رونق کار مشبک فلز در دوره سلجوقيان (حدود 429 هجري قمري) به اوج رسيده است . استادکاران اين هنر ( مشبک سازي فلز ) با مهارت تمام ، ظروفي مانند شمعدان ، عودسوز و ... از خود به يادگار گذاشته اند که هم اکنون در موزه هاي معروف و مهم جهان ديده مي شود .
فلزکاران دوره سلجوقي همه گونه اشياء زيبا مي ساختند از جمله اشياء مفرغي پايه هاي شمعدان . اين پايه ها را معمولاً به منظور سبکي و زيبايي به صورت مشبک مي ساختند . فلزکاران دوره هاي بعد با ابداع و اختراع سبکهاي جديد کارهاي خود را توسعه دادند . ظرافت و ريزه کاري هايي که اين هنر ايجاب مي کند در آثار هنرمندان قديم (سلجوقي) به نهايت نرسيد ؛ اين در حقيقت يکي از اسرار ايراني است .
مفرغ کاري (فلزکاري) هاي دوره صفويه (907-1148) نيز زيباست و حتي ممکن است تا قرن هجدهم ميلادي از بهترين کارهاي جهان به شمار بيايد . در قرن دهم فلز فولاد ماده کار هنرمندان شد که فلزي است بسيار سخت ، ولي همين فلز در دست هنرمندان صفوي مانند قلم نقاشي مطيع و انعطاف پذير شده بود . نقش صفحه اي فولادي که متعلق به قرن دهم است ، چنان زيباست که با قلم نيز بهتر از آن را نمي توان ايجاد کرد .
طرح اين لوح به دست يک استاد تذهيب و يک استاد خطاطي به وجود آمده است .
در اروپا هيچ رقيبي براي درفش تيغه فولادي نمي توان يافت . اين درفش ظريف و زيبا ، که طرح آن مشبک کاري شده به دسته عاج منقوش است ، در نوع خود بي نظير مي باشد . منابع عظيم مالي و فني دنياي امروز نيز نتوانسته است حتي فندکي بسازد که با قوطي ابزار ساخت ايران در قرن هجدهم برابري و رقابت کند .



موضوعات:

منبع: | بازديد از پست:728 | امتياز به پست: مشبک-روی-فلز مشبک-روی-فلز مشبک-روی-فلز مشبک-روی-فلز مشبک-روی-فلز نتيجه: 1035 امتياز توسط 333 نفر
ارسال شده توسط در تاريخ 08/12/1389 ساعت 12:04 | نظرات(0)

مقدمه

 مشبک کاری

در میان هنرهای سنتی مشبک ،جایگاه خاصی دارد((مشبک،تکنیک عروج ماده است))هنرمشبک با تراش دادن چوب؛فلز یا سنگ سفت و محکم و خشن آن را متخلخل ،سوراخ سوراخ،شبکه شبکه می نماید،و به ماده سنگین که بی رحمانه به سوی نقل زمین کشیده می شد،فرصت سبکی و رهایی از قواعد ماده و طبیعت و ورود به عالم مثال و نهایتا قدم نهادن به دنیای عروج و پرواز را عطا میکند.

 تعریف و معنای لغوی مشبک

تعریف هنر مشبک

مشبک کاری،که یکی از شاخه های منبت است در تزیین قابها و سایر وسایل تجملی کاربرد دارد و معمولا برروی چوبهای گوناگون ،عاج،استخوان انجام میشود.در مشبک سازی از وسایلی چون کاغذ،چسب چوب،مته،اره،اره مویی،کمانه مشبک ،سمباده،چکش،گاز انبر،چوب(تخته سه لایی)آلومینیوم،مس و چرم استفاده میشود.ابتدا طرح یا خط مورد نظر را بروی تخته ،فلزیا چرم که زمینه اصلی کار است میچسبانند و پس از برسی و علامت گزاری روی طرح نقاطی است که می بایست بریده شود و مشخص  و سپس با مته سوراخ میشود.پس از آن استفاده از اره مویی نقش های اضافی بریده می شود.

مشبك در فرهنگ لغت

هر چيز در هم آميخته شده و در هم آمده، هر چيز شبكه شده و در هم در آورده شده مانند پنجره شده و در هم داخل گشته، شبكه دار، به شكل شبكه خانه خانه، جسمي كه داراي سوراخهاي بسيار باشد. مشبك كار: پنچره پنچره يا چشمه چشمه ساختن چيزي را، از هنرهاي ظريف و دستي كه بر چوب يا فلز نقش هايي مشبك پديد آورند .
سوراخ سوراخ،چشمه چشمه،پنجره پنجره چون شبکه.

انواع مشبک

 مشبك بر دو نوع است :

1ـ يكپارچه وبدون استفاده ازچسب كه با كمي اتصال موقع برش ازهم جدا نمي شوند.

 2ـ جدا جدا يعني قطعات جداگانه بريده مي شود و سپس روي پارچه يا تخته اي چسبانده مي شود كه آن را نازك كاري مي گويند.

 

تاریخچه مشبک کاری

 مشبك‌ همان‌گونه كه از نام آن برمي‌آيد، هنر شبكه شبكه كردن ماده براي آفرينش نقوش بر روي آن است. خلق آثار هنري به كمك ايجاد حفره بر اجسامي همچون چوب، فلز، كاشي و ... از ديرباز در هنر و صنعت اين مرز و بوم مشاهده شده است. اما كهن‌ترين آثار مشبك به جا مانده در تاريخ ايران زمين، آثار مشبك‌ فلز است. شايد يكي از دلايل آن ماندگاري و دوام آثار فلز در مقابل تهديدهاي طبيعي باشد.
هنر مشبك قدمتي ديرينه دارد. از زماني كه انسانهاي اوليه از غارنشيني به صحرا نشيني روي آوردند و از سنگ براي خود چهار ديواري ساختند، براي روشنايي داخل كلبه پنجره اي از پوست حيوان، چوب، برگ يا سنگي كه سوراخ سوراخ شده بود، تعبيه كردند. بدين ترتيب ضمن جلوگيري از ورود سرما تا حدي روشنايي كلبه را تامين كردند. كم كم اين سوراخ ها به اشكال هنري تبديل شد. امروزه آثار مشبك را بر درها،‌منابر،‌امام زاده ها، مساجد، ظروف فلزي و سفال، كه هنرمند به مهارت خاصي آن را مشبك كرده، فلز (آلومينيوم، مس، طلا، نقره)، چوب‌(انواع تخته سه لايي)، استخوان حيوانات (عاج، استخوان شتر،‌استخوان اسب)، چرم، سنگ پلاستيك، يونوليت، فرميكا، نئوپان و... مي توان مشاهده كرد. درگذشته در منازل را با شيشه هاي رنگی و با استفاده ازهنر مشبك مي ساختند. اين روش بخصوص از عهد صفويه متداول و تا پنجاه سال قبل معمول بود. متاسفانه اكنون كمتر از اين هنر استفاده مي شود و نمونه هايي از آن را فقط در موزه ها مي توان يافت. تخته سه لايي تقريباً از صد سال بيش (كه ممكن است از لايه هاي بيشتري نيز تشكيل شده باشد) ساخته شد. تخته سه لايي را مي توان در طول وعرض هاي نامحدود توسعه داد در حالي كه چوب و استخوان حيوان پهناي محدودي دارد و شكننده است، ولي تخته سه لايي، كه به ترتيب از راه چوب به طور افقي و عمودي استفاده مي شود، استحكام خاصي دارد و مي توان نقشه اي را روي آن مشخص كرد.

 آشنایی كلي با روش مشبك كاري چوب

 مراحل آشنايي با فنون و اصول مشبك كاري عبارتند از :

1ـ طراحي و فراگيري طراحي براي پياده كردن كار

2- آشنايي كامل با انواع چوب ها

3ـ آشنايي و طريقه كاربري از ابزار كار مشبك كاري و درود گري
4ـ فراگيري اصول فني و اصلي ساير رشته هاي مرتبط با اين هنر ضمن آموزش فن مشبك كاري.(رشته هاي موزائيك كاري، معرق كاري ، رنگ كاري و رويه كوبي هر كدام جايگاه خاص خود را داشته و بايد هنر جويي مشبك كار يا منبت كار با آن كاملا آشنا شود)

طریقه انجام کار مشبک

نحوه اجراي كار مشبك ابتدا طرح مورد نظر را بر روي زمينه اصلي(چوب،فلز،چرم و غيره) كار مي چسبانند يا طرح را با كاربن روي زمينه منعكس مي كنند، پس از دقت نظر و بررسي جوانب امر و علامت گذاري روي طرح نقاطي را براي بريدن مشخص و نقطه شروع كار را با مته سوراخ مي كنند؛ سپس با اره مويي با كمانه مناسب نقاط و خطوط اضافي بريده شده و طرح اصلي يك تكه به صورت مشبك كامل در آيد...؛ پس از اتمام اره كاري و محكم كردن مشبك بريده شده روي زمينه(براي جلوگيري از شكسته شدن و ...)زوايد كار را زدوده و در پرداخت نهايي با استفاده از كاغذ سمباده نرم آن را سمباده كاري و صاف مي كنند،‌سپس براي جلوه و جلاي بيشتر با موادي مانند سيلر و كيلرو ... صيقل مي دهند. كارهاي تزئيني بعد ازآماده شدن قاب مي شود. مدت زمان اجراي كار مشبك چوب با پيچيدگي وظرافتهاي اوليه طرح ارتباط مستقيم دارد؛ گاه يك مشبك چوب تا يك سال وبيشتر نيز طول مي كشد.

وسايل و ابزار مشبك سازي

پرکاربردترین وسايل كار براي هنر مشبك عبارتند از:

 

ميز: ميزي انتخاب كنيم كه دست براحتي زيرآن قرار بگيرد و وسط تخته شكافي به اندازه ي يك سانتي متر در دو سانتي متر باشد كه بعضي مواقع لازم و ضروري است .

 

كمانه: اين وسیله بايد قابليت انعطاف داشته باشد به گونه اي كه بتوان براحتي دهانه آن را به هم نزديك و يك سر اره را در آن محكم كرد. در غير اين صورت مي توان با اضافه كردن 17 تا20 سانتي متر تسمه به ضخامت 3 ميلي متر كمانه اره را طولاني تر كرد تا اولا به آساني بتوان اره را محكم كرد ثانيا از اره شكسته هم استفاده مجدد نمود. هر چه كمانه بزرگتر باشد مي توان كار را با ابعاد بزرگتر انجام داد و از آن براي ساخت معرق و مشبك استفاده كرد و براي جلوگيري از هرز شدن پيچ ومهره ها بهتر است از واشر ساده و فنري استفاده كرد .

 

اره: اره مويي دو نوع و در اندازه هاي مختلف است: اره چوب بري و اره فلز بري . اره چوب بري بايد پاملخي باشد به اين معني كه يكي از دو دندانه اش خالي باشد، اما در اره فلز بري تمام دندانه ها موجود است. بنابراين بهترين اندازه براي چوب اره مويي شماره1 و براي كارهاي خيلي ريز اره زير شماره 1 است. هم اكنون اره آلماني تايفون در دسترس و قابل خريد است.

 

تخته: در گذشته تخته سه لايي از روسيه وارد مي شد كه ازهر نظر خوب وقابل استفاده بود،‌ اما امروزه توليد داخلي است و از بهترين تخته توليدي ايران تخته سه لايي با مارك حبشي A2است كه در سلماس توليد مي شود كه اگر چه گره و ناصافي دارد، اما از نظر چسب مناسب است.

 

مته: براي سوراخ كردن است و انواع مختلف دارد: دستي و برقي. براي اين كار مي توان از نوك درفش يا ميخ نيز استفاده كرد. بهتر است از دريل دستي با مته شماره 1 استفاده شود.

سمباده: در كارهاي چوبي پس از پايان كار براي تميز كردن آن از كاغذ سمباده شماره 2 استفاده مي شود. فلز به سمباده احتياج ندارد و با آب تميز مي شود .

 

چسب چوب: چسب چوب را كمي رقيق كرده و از آن براي چسباندن طرح روي فلز استفاده مي كنند.

 

آرد سريش: از آرد سريش براي چسباندن طرح روي چوب استفاده مي كنند،‌زيرا پس از پايان كار به آساني پاك مي شود . اگر از چسب چوب استفاده كنيم به سختي مي توانيم روي كار را تميز كنيم و اگر زياد سمباده بزنيم لايه روي تخته از بين مي رود .

چسب كاغذي: پس از بريدن هر قسمت بهتر است آن را درمحل خود بگذاريم و با چسب كاغذي آن را نگاه داريم؛ زيرا از شكسته شدن هنگام بريدن و سمباده زدن كار جلوگيري مي كند.

 مراحل انجام مشبك

 الف) طراحي: طراحي پروژه انتخابي و ابتدايي (طرح اوليه) است كه موضوع و ايده هنرمند را بر روي صفحه كار منتقل مي كند.

 ب) معرق كاري و موزائيك: از قرار دادن چوبهايي به رنگ طبيعي و استخوان و صدف و... در كنار هم و به هم آميختن آنها و ايجاد يك سري طرح و هارموني زيبا و بديع،‌مانند نقوش مختلف هندسي و برگ اسليمي (گل و مرغ) و مينياتورو... به دست مي آيد.

 ج) درودگري: اين فن جزء اصول مقدماتي آموزش فرآيند هنرهاي چوبي است. هنرجو بايد بخوبي با اين فن آشنا باشد،‌ يعني بايد اره كاري و ... بداند و بخوبي از عهده كار برآيد،‌ سبك كار و روش يك هنرمند مشبك كار با منبت كار را خوب بداند و بشناسد،‌تا بتواند به نحو احسن از عهده كار برآيد.

 د) رنگ كاري و رويه كوبي، آماده سازي نهايي كار: رنگ كاري و رويه كوبي و زير سازي مشبك و منبت علاوه بر افزودن بر زيبايي كار، چوب را از گزند آفات(رطوبت وگرما و...) مصون و محفوظ مي دارد.

 هـ) طراحي و خطاطي: در مشبك كاري و مشبك سازي، طراحي،‌خطاطي، علاقه و پشتكار جزء لاينفك كار محسوب مي شود. اگرهنرمند مشبك كار با طراحي و خطاطي و اصول آن آشنايي داشته باشد، آنگاه حاصل كارش معناي ظريفتري پيدا مي كند.

و) كاربرد هنر مشبك كاري: اغلب براي تزئين و زيبا سازي و... درها و پنجره هاي مساجد، كاخها، اماكن معتبر،‌مقبره هاي بقاء متبركه، وسايل زينتي تجملي،‌قابها و تابلوهاي نفيس خوشنويسي، انواع پاروانها، لوسترها و غيره به كارگرفته مي شود.



موضوعات:

منبع: | بازديد از پست:549 | امتياز به پست: کاملترین-مقاله-مشبک- کاملترین-مقاله-مشبک- کاملترین-مقاله-مشبک- کاملترین-مقاله-مشبک- کاملترین-مقاله-مشبک- نتيجه: 1167 امتياز توسط 379 نفر
ارسال شده توسط در تاريخ 08/12/1389 ساعت 10:16 | نظرات(0)